Om de mening en het gevoel van de consument op het vlak van gezondheid en biovoeding in kaart te brengen, voerde Quality Research in opdracht van Delhaize België een kwalitatieve studie uit. Ze noteerden hiervoor onder meer de definitie van consumenten voor bioproducten en hun perceptie en de verwachtingen rond deze producten. Voor de respondenten betekent gezond eten gevarieerd en bewust eten, met nadruk op de kwaliteit van de ingrediënten. De link met biovoeding werd hierbij niet onmiddellijk gemaakt. Ze wijzen ook op het overaanbod aan – vooral tegenstrijdige – informatie over voeding. Men weet niet meer wat wel en niet te geloven, bijvoorbeeld over lightproducten, maar ook over bioproducten. Dit is het gevolg van modeverschijnselen in het voedingspatroon zowel als van manipulatie door marketing (‘gezond zijn’ verkopen via reclame en verpakking) en wetenschap (tegenstrijdige onderzoeksresultaten).
De definitie van bioproducten is voor de respondenten helemaal niet duidelijk. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de consument niet de precieze voorwaarden kent waaraan bio moet voldoen. Bio wordt spontaan geassocieerd met kleine, lokale en milieuvriendelijke productie. Bio heeft dus wel een positief imago. De term ‘ecologisch’ vindt men nog belangrijker dan ‘bio’. Bioproducten zouden voor de respondenten als voornaamste meerwaarde hun authentieke smaak hebben, maar hun prijs vormt wel een obstakel om ze aan te kopen. Bio wordt nog weinig geassocieerd met supermarkten. De zichtbaarheid rond bioproducten moet er dan ook vergroten. Delhaize wordt wel het meest genoemd in associatie met bio.
Onderzoek noodzakelijk
De studie van Quality Research diende als basis voor een gezondheidsgesprek over biovoeding. Rond de tafel zaten vijf experts: Robert Remy, verantwoordelijke voedingspolitiek van Test-Aankoop, Tom Nizet, verantwoordelijke certificering van biologische producten voor Certisys, dr. Danielle Moens, deskundige in voeding en esthetiek, professor Walter Steurbout van de vakgroep Gewasbescherming UGent, en Jean-Jacques Evrard, designer gespecialiseerd in packaging, design en retailproducten. Journalist Johan Op de Beeck leidde het gesprek in goede banen.
Het panel van dienst (v.l.n.r.): Robert Remy (Test-Aankoop), Tom Nizet (Certisys), dr. Danielle Moens, prof. Walter Steurbout (UGent) en Jean-Jacques Evrard.
Om een oordeel te kunnen vormen over het al dan niet gezond zijn van biovoeding moeten we eerst weten hoe biologische producten gedefinieerd worden. “Biologische producten moeten geproduceerd zijn volgens de principes beschreven in de Europese regelgeving ((EEG) nr. 2092/91). Een bioproduct moet dus voldoen aan het betreffende lastenboek”, formuleert de heer Nizet. “In het lastenboek staan regels die gerespecteerd moeten worden door producenten én verwerkers, regels voor de controle en voor producten uit derde landen. Certisys is een erkende organisatie die in het leven werd geroepen om te waken over de hele weg die biologische producten afleggen. Wij gaan na of elk biologisch voedingsproduct – geteeld, ingevoerd, verwerkt, opgeslagen, verpakt of vervoerd – overeenkomstig de nationale en Europese normen inzake biolandbouw op de markt komt.”
“Dit lastenboek is niet voldoende voor de consument. De consument kent het ook niet”, reageert de heer Remy hierop. “Bio wordt meer algemeen geassocieerd met respect voor het milieu, dierenwelzijn, enzomeer. Het is geen synoniem voor gezond. De consument wil bovendien ook niet (meer) zomaar alles geloven, dus ook niet dat bio gezonder zou zijn dan gangbaar geteelde producten.”
“Gezond wordt dikwijls beschouwd als niet-bespoten”, polst moderator Op de Beeck bij professor Steurbout. “Zowel de gangbare teelt als de bioteelt moet voldoen aan de minimumeisen van volksgezondheid”, benadrukt de professor. “Voor de bioteelt en voor bepaalde labels, zoals Flandria, worden er bijkomende eisen opgelegd. Maar ook in de bioteelt worden sproeistoffen ingezet. Chemische gewasbeschermingsmiddelen zijn er verboden, maar natuurlijke sproeistoffen niet. Die kunnen evengoed giftig zijn, denk bijvoorbeeld maar aan pyrethrines, koper- of zwavelverbindingen. Het gebruik hiervan wordt getolereerd. Ze staan op een lijst van erkende producten.”
“Of bio gezonder is, kan men inderdaad moeilijk zomaar beweren”, bevestigt ook dr. Moens. “Zelf sta ik achter het voorzorgsprincipe. Men weet dat kankers en allergieën vooral worden veroorzaakt door milieuomstandigheden. Als een patiënt me vraagt of biovoeding gezonder is, dan antwoord ik hier bevestigend op – mits de link wordt gelegd naar bijvoorbeeld minder sproeistoffen- en antibioticagebruik. Er is nog steeds te weinig eenduidige wetenschappelijk informatie voorhanden, ook voor de medische wereld.” “Dat is effectief zo”, bevestigt professor Steurbaut. “Essentiële studies ontbreken inderdaad nog steeds. Bij mijn weten werd er nog geen proef uitgevoerd waarin biovoeding en gangbare voeding objectief naast elkaar worden uitgetest. Volgens mij is er geen gevaar voor het gebruik van erkende sproeistoffen, wel voor een gecumuleerd effect van allerhande chemische stoffen zoals gewasbeschermingsmiddelen, antibiotica en hormonen. Ik omschrijf het als een ‘risicobeker’ die kan overlopen.”
Perceptie over bioproducten is divers
Tijdens het debat werd ‘biowijn’ aangehaald als voorbeeld waar veel onduidelijkheid over bestaat. “Biowijn bestaat zelfs niet”, aldus de heer Nizet. “Wijn valt immers niet onder de toepassing van de Europese verordening over biologische producten. Wel kan een winkel wijn aanbieden die gemaakt werd met biologisch geteelde druiven. Juist omwille van de complexiteit bij de verwerking van dit product zal biowijn vermoedelijk niet voor 2013 aan de Europese lijst worden toegevoegd. Met de benaming biowijn speelt men in de winkel wel in op de perceptie van de consument.”
Daarmee belandde het debat op een van de pijnpunten voor de sector. Via marketing wordt bij heel wat producten de schijn gewekt dat ze biologisch geproduceerd zijn. De heer Evrard: “De consument krijgt (te) veel informatie te verwerken op zijn tocht langs de winkelrekken. Wanneer we gewoon maar verpakkingen voor eieren vergelijken, krijgen we al een waaier aan varianten. Een ‘natuurlijke’ look van de verpakking en de etikettering zorgen er al snel voor dat de consument dénkt dat het bio-eieren zijn. De consument wordt met andere woorden gemanipuleerd door de marketing.”
“Sinds begin jaren 90 legt de Europese richtlijn het gebruik van de term ‘bio’ aan banden”, benadrukt de heer Nizet. “Elk bedrijf dat biologische producten op de markt brengt, staat verplicht onder controle. Aan deze Europese richtlijn is wel nog geen (Europees) biolabel of logo gekoppeld. Vanaf volgend jaar zal er eindelijk een eenduidig Europees logo gelanceerd worden. Daarnaast blijven de labels van private lastenboeken ook bestaan. Wij zijn bij Certisys enkel bevoegd om te controleren of de bioproducten voldoen aan de lastenboeken die aan ons werden toevertrouwd. We zijn dus niet bevoegd voor het gehele etiket en dus ook niet voor alle andere logo’s – bijvoorbeeld van het merk Max Havelaar – die eventueel op de verpakking staan. Vermits de logo’s voor de nodige verwarring kunnen zorgen, raad ik de consument die gegarandeerd biovoeding wil kopen, aan om het volledige etiket goed te lezen. De naam moet ‘bio’ bevatten en er moeten verwijzingen naar bio zijn in de ingrediëntenlijst en naar het controleorganisme. Bij twijfel kan men trouwens steeds contact opnemen met dit controleorganisme.”
“Meestal hoort biovoeding kopen bij een gedachtegoed”, stelt de heer Evrard. “De bioconsument koopt immers bewust bioproducten.” Professor Steurbout bevestigt: “In een wetenschappelijke enquête bij biogebruikers stelden wij vast dat de believers in bio ook de 'heavy users' zijn. Bovendien verbruikt deze groep gemiddeld meer fruit en groenten. Hoe beter de kennis over bio is, hoe beter de perceptie over bio is. Kennis blijkt de hoofdbeweegreden te zijn om bio te promoten.”
Of biovoeding nu werkelijk gezonder is dan gangbare voeding werd in dit panelgesprek niet echt uitgeklaard, wel dat de productiemethode milieuvriendelijker is. Gebruikers van biovoeding blijken wel een beter voedingspatroon te hebben, wat zeker bijdraagt tot een betere gezondheid.
Anne Vandenbosch
Besluit van de Waalse Regering tot vervanging van een lid van de 'Commission de formation agricole'