In zijn openingstoespraak zei Eddy Volckaert, directeur van het Provinciaal Proefcentrum voor de Groenteteelt (PCG), dat bij de consument, de overheid en het bedrijfsleven met de jaren het besef groeide dat niet alleen de visuele kwaliteit van onze voedingsmiddelen maar ook interne kwaliteiten - zoals smaak, voedingswaarde en vrij zijn van residu's van allerlei aard - van groot belang zijn voor onze gezondheid. De studiedag wil dan ook een grensoverschrijdend platform bieden voor de uitwisseling van informatie onder groentetelers, handelaars, overheden en onderzoekers en de discussie op gang brengen over de residuproblematiek in de groenteteelt.
Overheid en residu
Om voedingsmiddelen te mogen verhandelen, moeten de telers de vastgestelde maximale residugehaltes van bestrijdingsmiddelen (MRL) in de wetgeving naleven, zowel de Europese als de nationale. Het FAVV controleert de residu's van bestrijdingsmiddelen in/op de levensmiddelen op de Belgische markt. Het Agentschap analyseert jaarlijks zo'n 1500, zowel Belgische als geïmporteerde producten "Op bijna 9% van de 1359 monsters van groenten en fruit die we namen in 2006 werd de MRL overschreden; in 39% van de monsters vonden we geen residu, bij de overige 52% bleven de residu's beneden de MRL”, stelde Jean-François Schmitt van het FAVV. Er worden nu meer residu's opgemeten in monsters, niet omdat er meer residu's zijn dan vroeger maar omdat de analytische prestaties van de laboratoria gevoelig verbeterd zijn. Schmitt benadrukte nog dat ingevoerde producten frequenter de MRL overschrijden dan Belgische producten (13,5% versus 5%) Een van de oorzaken hiervan is het feit dat de MRL nog niet geham10niseerd is op Europees niveau.
"Gewasbeschermingsmiddelen komen helaas niet alleen op het gewas terecht, maar ook in de lucht, het water en de bodem (tot 80%). En als ze in de oppervlaktewateren en het grondwater terechtkomen, vormen ze uiteindelijk ook een probleem voor de drinkwaterproductie", zo stelde Marleen Mertens van het beleidsdomein Landbouw en Visserij, afdeling Duurzame Landbouwontwikkeling. Het maximale residugehalte in drink- en grondwater is 0,1 microg/l voor één actieve stof (= 1 gram op 10 miljoen liter water) en 0,5 microg/l voor alle aanwezige actieve stoffen samen. Volgens de Europese Kaderrichtlijn Water moet de kwaliteit van het oppervlakte- en grondwater in 2015 in orde zijn.
Het federale Programma voor de Reductie van Pesticiden en Biociden (PRPB) moet in de periode 2001-2010 het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen tot 25% reduceren in de landbouw, tot 50% voor niet-landbouwkundig gebruik en het gebruik van biociden halveren. In 2006 werd een specifiek reductieplan uitgewerkt voor elk van de elf subsectoren in de land- en tuinbouw. Deze reductieprogramma's kan je raadplegen op www.prpb.be.
Mertens lichtte ook nog de Pribelindicator toe, een multirisico-indicator die het risico voor zeven componenten analyseert en evolueert toepasser, consument, vogels, bijen, waterorganismen, aardwormen en grondwater.
Residuslag tussen supermarkten
Eind 2005 voerde Greenpeace actie met residu-analyses op sommige verse groenten en fruit in Duitse grootwarenhuizen "Ze deelden de resultaten mee op een manier die vooral de consumenten wilde afschrikken, want één beeld zegt meer dan duizend woorden", zei Raf De Blaiser van de Dienst voor Residucontrole (DRC). Ze maakten ook een raming van de Duitse grootwarenhuizen volgens de hoeveelheid residu's die er werden aangetroffen "Zo spelen ze de onderlinge concurrentie uit supermarkten willen niet bovenaan staan in die top en leggen hun leveranciers strengere eisen op dan wat de wetgever voorschrijft. Sommige ketens hanteren als norm 80% (bijvoorbeeld Dole) of 70% van de vastgelegde MRL, andere gaan nog verder tot 33,3% (bijvoorbeeld Lidl) Sommige ketens (onder andere Aldi) eisen zelfs dat de som van de percentages van alle aangetroffen residu's maximaal 80% bedraagt en dat er per monster maximaal drie actieve stoffen aanwezig zijn.
De leveranciers worden verplicht om deze leveringsvoorwaarden te ondertekenen. De eisen van Aldi en lidl zijn zo streng dat telers hieraan soms niet meer kunnen voldoen, zelfs als ze goede agrarische praktijken (GAP) toepassen" De Blaiser benadrukte dat wat de warenl1uizen vragen verder gaat dan de wetgeving: "Er bestaan geen GAP voor 70% van de MRL. GAP betekent onder meer ook afwisselen van producten om resistentie te vermijden en dat kanjuist resulteren in meerdere actieve stoffen." Hij voegde er nog aan toe dat die strenge eisen niet eens wetenschappelijk onderbouwd zijn "De consument zal de visie van de producenten niet steunen, want hij wordt te veel beïnvloed door de media."
Industriegroenten
Het in 2001 opgerichte, onafhankelijke Centrum voor Kwaliteitscontrole (CKC) doet bedrijfscontroles bij producenten en certificeert op basis van de IKKB standaard; het organiseert ook staalnames voor residucontrole en rapporteert aan de telers en de industrie. Dirk Verwaest van Vegebe legde uit dat er één staal wordt genomen per 1000 ton aangevoerd product; jaarlijks wordt het bemonsteringsplan geëvalueerd waar zijn er meer analyses nodig, in welke teelten kan men de staalnames afbouwen? In de toekomst wil men het aantal staalnames beperken maar het aantal analyses verhogen: "Het heeft geen zin een bepaalde actieve stof te gaan zoeken in een teelt waarin dat product toch niet wordt gebruikt".
De verwerkende industrie controleert de groenten niet alleen op residu's van gewasbeschermingsmiddelen maar ook op zware metalen. Volgens de wetgever moet hiervoor het eetbare gedeelte geanalyseerd worden (bijvoorbeeld schorseneren zonder schil). In 12% van de gevallen wordt de norm voor zware metalen overschreden. Aangezien dit een bodemgebonden probleem is, kan de teler daar niet echt iets aan doen. Verwaest vraagt zich dan ook af hoe dit probleem op termijn aangepakt moet worden.
In de praktijk
In de namiddag werden enkel technieken gedemonstreerd om het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen te reduceren. Nico Vergote (PCG) lichte toe hoe UV-stralen verschillende ziekten kunnen bestrijden in komkommer een buisrailkar met UV -lampen rijdt door het gewas. Als de kar 'snel' rijdt, doet ze dienst als schimmelbestrijder; laat men de kar traag rijden (hogere dosis UV), kan men er blad mee afdoden. Men noemt dit een droge gewasbeschermingsmethode; de techniek is erkend in de biologische teelt In Nederland heeft men hiermee goede resultaten behaald bij de bestrijding van grauwe schimmel in tomaten Het PCG testte de techniek in komkommer ter bestrijding van valse meeldauw. Men stelde wel wat brandschade vast op de vruchten en de techniek volstond niet om blad af te doden: bij de stengel duurde het afdoden te lang, waardoor de kans op rotting toenam.
Saskia Pluym (POVLT) lichtte de geïntegreerde bestrijding van de wortelvlieg toe. Danny Callens (POVLT) toonde een aantal technieken voor mechanische onkruidbestrijding. Voor tips en vragen in verband met drift en de bufferzonereglementering kon men terecht bij Martijn D'hoop (ILVO) Hoe men kan besparen op gewasbeschermingsmiddelen door het aanleggen van bloemenranden, kreeg men te horen van Bas Philips (PCG) Inge Mestdagh (POVLT), tot slot, gaf tekst en uitleg bij het project TOPPS (Training Operators to prevent Pollution from Point Sources), waaruit bleek dat puntvervuiling terug te dringen is met zeer eenvoudige maatregelen.
Studiedagen, vergaderingen en demo's